Rivier meandert
Knotwilgen in lange rij
Tot aan horizon
Gezicht op meer
Gezicht op meer – Akseli Gallen-Kallela, 1901
Dit schilderij heeft een hallucinerende werking. Niet alleen op mij; meerdere mensen om mij heen bleven met open mond naar Gezicht op meer staren. Nadat twee vrouwen naast mij zich bewust werden van hun verdoofde state of mind en zich herpakten, begonnen ze te oreren hoe geweldig mooi dit schilderij is. En dat ben ik roerend met ze eens.
Alleen al de kleuren waaruit de lucht is opgebouwd: paars, geel, kobaltblauw en zalmroze lijken rond te zwemmen als de vloeistof in een lavalamp uit de jaren ’70. De iele boompjes realistisch en tegelijk onwerkelijk kwetsbaar onder de dramatische lucht. De schittering van de zonsondergang die over het water glijdt in schakeringen geel en lila doet me denken aan schilderijen van Edvard Munch. Starend naar het schilderij droom ik weg, dobberend in een bootje naar de eilandjes in de verte…..
_________________________________________________________________________
Dit schilderij en vele andere mooie schilderijen van Scandinavische kunstenaars zijn tot
5 mei 2013 te bewonderen bij de expositie Nordic Art 1880 – 1920 in het Groninger Museum.
Veilige haven
Reageer
Hij is als een veilige haven
In een woelige zee
Zijn vuurtoren mijn lichtbaken
Een boei die me de weg wijst
Met wijd gebaar opent hij zich
Een dukdalf als uitgestoken hand
Mijn water kabbelt en klotst tegen zijn kanten
Nu een woest, dan weer kalm
Als eb en vloed
Met de getijden mee
Soms spoelt een herinnering bij hem aan
Deint zachtjes op en neer
Wrakhout met een eigen verhaal
Drijft dan terug naar open zee
Als ik terugkeer na een eenzame vaart
Omsluit hij mij volledig
Hij is als een veilige haven
In hem voel ik me thuis
Lockhorst drieluik
Lockhorst drieluik, Jan van Scorel, 1526-1527
In mijn vorige blog kon je lezen hoe Jan van Scorel zijn Italiaanse ervaring resulteerde in een ware productieplaats voor Madonna’s. Wat deed Van Scorel nog meer met zijn inspiratie?
Van het Vaticaan naar de Domkerk
Na de dood van de Utrechtse paus Adrianus VI in 1524 keerde Jan van Scorel vanuit dé kunststad Rome terug naar Utrecht. Daar kreeg hij de opdracht van Herman van Lockhorst om een memorietafel te schilderen voor het familiegraf in de Domkerk. Het werd een fiks drieluik waarin van alles gebeurt.
Goed voorbeeld doet volgen
Dit is het eerste grote schilderij waaruit de invloed van de klassieke oudheid en de Italiaanse renaissance op Van Scorels werk blijkt. Hij heeft de compositie ontleend aan de zondvloed van Michaelangelo in de Sixtijnse kapel. De figuren zijn geënt op het werk van Rafaël. De intrede van Christus in Jeruzalem symboliseert de intrede van de ziel in het hemelse Jeruzalem. Op de buitenpanelen staan leden van de familie Van Lockhorst. Jammer genoeg zie je die nu niet in het Centraal Museum. Dan zou je spiegels moeten ophangen om de achterkant te zien.
Wie was de opdrachtgever?
Herman van Lockhorst was deken van de St. Salvatorkerk en kanunnik van de Dom. Toen Van Scorel terugkwam uit Italië ging hij bij Van Lockhorst wonen. Hij gaf Van Scorel de opdracht voor het drieluik. Van Lokhorst liet het gebeeldhouwde en geschilderde grafmonument herstellen van zijn voorvaderen, die in het midden van de Domkerk begraven liggen. Het drieluik moet als memorietafel in de buurt van het graf een plaats hebben gehad.
Gescheiden en weer samen
Daarna is dit triptiek in vijf losse stukken uit elkaar geraakt. In de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw doken de vijf panelen op bij verschillende kunstveilingen. Gelukkig zijn ze door de familie Fentener van Vlissingen weer bij elkaar gebracht en aan het Centraal Museum in Utrecht geschonken.
Er gebeurt van alles…
Toen ik het Lockhorst drieluik beter bestudeerde, vroeg ik me af wat er allemaal op de panelen gebeurt en wie die mensen allemaal zijn. Het is fascinerend wat Jan van Scorel allemaal in dit schilderij heeft verwerkt. Eigenlijk is elk paneel een schilderij op zich en is het zonde om dat allemaal in dit ene artikel te proppen.
Ook benieuwd naar wat ik allemaal zag en te weten ben gekomen? Lees daarover binnenkort meer op deze blog …
Bronnen: Centraalmuseum.nl, Chrisdenengelsman.nl
Dik wit wolkendek
Dik wit wolkendek
Vlijt zich tegen helderblauw
Smelt voor felle zon
Een haiku is een Japanse dichtvorm.
Jan van Scorel bracht Italië naar Nederland
Maria met kind, ca. 1527 – 1530
Als je de eerste expositieruimte van het Centraal Museum in Utrecht binnenstapt, loop je bijna meteen tegen twee Madonna’s met kind van Jan van Scorel aan.
De ene heet gewoon Madonna met kind en de andere Madonna met wilde rozen. Terwijl ook daar het kind wel behoorlijk veel aandacht vraagt. Jezus is een flink uit de kluiten gewassen knaap.
Beide Madonna’s hebben een zacht, rond gezicht en behoorlijk grote oren. Bij de ene gaan ze nog verscholen onder de dikke vlecht, bij de andere piepen ze er pontificaal onderuit.
Op beide schilderijen zie je blauwe lijnen, als een soort spataderen. Tijdens een rondleiding leerde ik dat dat de ondertekening van krijt of houtskool is die in de loop der jaren door de verflaag heen is gekomen.
Wat mij verder opviel: de stof van de jurk lijkt op beide schilderijen behoorlijk dik. Toch priemen daar pronte tepels door de stof heen. En ze zitten ook behoorlijk hoog tegen de schouder aan. Jan van Scorel had wel een heel bijzonder model of zijn fantasie ging aan de wandel…. Een meer voor de hand liggende reden is dat hij de techniek nog moest leren beheersen, omdat dit onderwerp nog vrij nieuw was voor hem.
Rood, wit en blauw
In beide schilderijen is Maria gekleed in de voor de klassieke westerse kunst gebruikelijke kleuren rood, wit en blauw. Wit is de kleur van het licht. Het wijst ook naar onschuld en maagdelijkheid. Blauw is de kleur van de hemel, vandaar een ‘hemels’ blauwe kleur. Blauw is net als wit de kleur die verwijst naar reinheid en zondeloosheid. Het rood van haar jurk zou staan voor lijden of voor koninklijke waardigheid.
Madonna met wilde rozen, ca. 1530
Ezel of koe?
Wat mij nog opviel op het schilderij Madonna met wilde rozen zijn een man met een koe op de heuvel rechtsachter de Madonna. Ik vind het tenminste op een koe lijken, maar volgens Chris den Engelsman is het een ezel. De ezel doet vermoeden dat dit schilderij een voorstelling van een rust op de vlucht naar Egypte is.
Massaproductie
Jan van Scorel begon met het schilderen van zijn Madonna’s in de jaren 1527-1530, toen hij zijn werkplaats in Haarlem vestigde en met knechten en leerlingen productie begon te maken. Mogelijk is Madonna met wilde rozen het product van een samenwerking tussen Jan van Scorel en zijn leerling Maerten van Heemskerck.
Van Scorel zette als eerste in Nederland een schilderswerkplaats op naar Italiaans model, waarbij veel leerlingen ook een grote productie mogelijk maken. Later zou Rubens zijn voorbeeld volgen.
Importeur van de Italiaanse Renaissance
Van Scorel veranderde de schilderkunst in Nederland voorgoed. Karel van Mander noemt hem in zijn Schilder-boeck uit 1604 “Lanteerndrager en straetmaker onser consten”. Waarmee hij bedoelde dat Van Scorel de grondlegger is van de schilderkunst in de Noordelijke Nederlanden. Hij speelde een hoofdrol in de verspreiding van de Italiaanse renaissancekunst in de Noordelijke Nederlanden.
Dat is een flink statement en toch is hij een relatief onbekende gebleven, in ieder geval veel minder bekend dan Hals, Rembrandt of Vermeer. Gelukkig heeft Jan van Scorel nu wel een plaats op de eerste rang bij de opstelling Dit is het Centraal Museum…
Bronnen: Centraalmuseum.nl, Chrisdenengelsman.nl, Kerstbeelden.nl
Rondom de toren
Flarden zalmroze
Zweven rondom de toren
Van elkaar vandaan
Nederlandse Madonna
Jonge vrouw – Jan Jansz. van Bronchorst, circa 1664
Als ik in het Centraal Museum ben, sta ik altijd even stil bij dit schilderij. Hoewel ze je niet aankijkt, houdt de jonge vrouw wel mijn blik gevangen. Haar dromerige blik fascineert me. Waar zou ze aan denken? En waarom is ze zo schaars gekleed? Het lijkt wel in een nachthemd. En dan die ontblote borst en losse krullen die wulps over haar schouders vallen. Terwijl ze tegelijk heel vroom oogt.
Iemand vertelde me eens dat de Jonge vrouw ook wel de Nederlandse Madonna wordt genoemd; meerdere deskundigen hebben beweerd dat ze Maria Magdalena moet voorstellen. Het bijzondere is alleen dat ze geen van de voor Maria Magdalena gebruikelijke zeventiende-eeuwse attributen – schedel, boek of crucifix – bij zich heeft. De identificatie is dan ook alleen gebaseerd op haar houding en meditatieve blik.
Ze heeft voorlopig een mooi plekje geïsoleerd van andere schilderijen, zodat ze niet gestoord wordt in haar meditatie. Dus als je langsloopt, ssttt zachtjes….
_________________________________________________________________________
Dit schilderij uit de vaste collectie is in elk geval te zien tot en met 25 augustus 2013 tijdens de opstelling Maria Elisabeth Houtzager, spraakmakende directrice.
Bron: www.centraalmuseum.nl
Ontdekkingsreis
Dit jaar was een ontdekkingsreis
De winter was helderwit
Rijp over de velden
Ik keek terug en blikte vooruit
Ontdekken
De lente was knisperend groen
Knoppen barstten open
Ik zoog alle nieuwe dingen op
Groeien
De zomer was zinderend geel
Spitse bergtoppen
Ik genoot van de warme zon
Ontspannen
De herfst was grijsgrauw
Glooiend heuvellandschap
Ik had een dunne huid
Onrust
Dit jaar was een ontdekkingreis
Spetterend en wervelend oudjaarsfeest
Bal Tabarin van Jan Sluijters, 1907
Een spetterend oudjaarsfeest. Daaraan doet dit schilderij van Jan Suijters mij denken. Het is alleen geen oudjaar, maar een gewone dansavond in Bal Tabarin in Parijs.
Het spetterende en wervelende licht komt niet van vuurwerk, maar van het eerste elektrische licht wat in die dagen in Parijs in opkomst was. Sluijters was net als zijn landgenoot Kees van Dongen enorm gefascineerd door dit nieuwe fenoneem. Zo verbeeldde Van Dongen het Parijse uitgaansleven onder andere op Moulin de la Galette en La Mattchiche.
Negatief oordeel
Ik vind de beweging, het plezier dat van schilderijen als Bal Tabarin en Spaanse danseres afspat fantastisch. Helaas dacht de jury van zijn tweede Prix de Rome-jaar daar anders over. De juryleden zagen met lede ogen aan ‘dat het temperament van den maker zich zoo licht laat meeslepen door wat de Jury meent te moeten noemen een vulgairen valschen smaak bij de ultra-moderne schilders.’ Het totaaloordeel over al zijn werken van zijn tweede Prix de Rome-reis lag wel wat genuanceerder, maar het eindadvies luidde hem geen nieuwe toelage meer te verstrekken. De jury betwijfelde of de ‘artistieke neigingen’ van Sluijters ‘spoedig in eene betere richting’ zouden gaan. Daar kon hij het dan mee doen.
Dit doek is Satanisch, het is duivelsch!
Gelukkig deelde niet iedereen die mening. Nadat Bal Tabarin ook geweigerd was bij Vierjaarlijksche tentoonstelling, mocht schilder en kunstcriticus Conrad Kickert het schilderij persoonlijk bekijken. Hij reageerde super enthousiast en beschreef het doek heel beeldend: ‘Hoog boven in de ruim welvende zaal flonkeren twee lusters, twee lichtspattende schitterskronen. (…) De menschen, zwieren wildrhytmische dans onder de sterrenregende lichtbroeiing. (…) De waanzin en zinverrukking van den dans doorgloeien woest elkander vastpakkende menschen. (…) Dit doek is Satanisch, het is duivelsch! Maar wat drommel, dat is zeer schoon!’
Wow, als dat geen eerbetoon aan Bal Tabarin is!
Bron: Jan Sluijters 1881-1957 (catalogus bij expositie Sluijters Singer Laren, 2011)